منوی اصلی
Skip Navigation Links
عناوین آخرین مقالات
نظر سنجی
آمار بازدید سایت
مسجد ونقش آن
هر دین و آیینی نمادها و نشانه‌‌هایی دارد؛ اسلام که آخرین دین آسمانی‌ست، از میان نمادها و شعایر ظاهری و مکانی، به جایگاه مسجد و احکام آن بسیار اهمیت داده است. تعریف مسجد واژه مسجد، به‌معنای سجده‌گاه، در لغت از ریشه «سجد» مأخوذ است، و در اصطلاح به مکانی گفته می‌شود که در ملکیت کسی نباشد و تنها برای الله باشد و به نماز و عبادت مسلمانان اختصاص داده شود. آبادانی و ساخت مسجد در اسلام در آیه‌های متعدد قرآن مجید و در احادیث نبوی بر ساختن مسجد و آبادانی آن تأکید و برای این عمل ارزشمند، پاداش و اجری عظیم تعیین شده است. امر ساخت ‌و ساز مسجد در قرآن مجید در ضمن بیان اهداف آن مطرح شده است و به‌جای دستور صریح به ساخت‌ و ساز مسجد، اهداف این امر، مهم شمرده شده است. شاید بدین جهت که بنا کردن مسجد و عبادت‌گاه امری فطری است و پیروان همه ی ادیان سماوی در پرتو آموزه‌های کتاب‌های آسمانی و پیامبران الهی به بنای مسجد و عبادت‌گاه‌ مبادرت می‌ورزند، و حتی مشرکان و پیروان آیین‌های بشری نیز برای عبادت معبودان و ادای مراسم‌شان مکان‌هایی را اختصاص می‌دهند. اهمیت ساختن مسجد در سیره نبوی پیامبر اسلام جایگاه و اهمیت ساختن مسجد را با عمل خویش تبیین کرد. پیامبراکرم، صلّی‌الله‌‌علیه‌وسلّم، در مسیر هجرت به‌سوی مدینه، چند روزی را در منطقه ی قُبا در نزدیکی مدینه توقف کرد و به ساخت مسجد قبا مبادرت ورزید و این عمل را مهم‌ برشمرد. مسجد قبا در جایی که اولین‌بار شتر آن‌حضرت آن‌جا خوابید، ساخته شد. اساس این مسجد تاریخی بر بنیاد تقوا، پاکیزگی و انگیزه ی الهی نهاده شد و قرآن مجید تا قیامت مسجد قبا و نمازگزاران آن را می‌ستاید:« لمسجد أسس على التقوى من أَول یوم أَحق أن تقوم فیه رجال یحبون أن یتطهّروا والله یحب المطهرین (توبه:۱۰۸)به‌راستى مسجدى که از روز نخست بر تقوا بنیان نهاده شده است سزاوارتر است که در آن بایستى. در آن مردانى هستند که دوست مى‌دارند که پاک شوند و خداوند پاک‌شوندگان را دوست مى‌دارد.» پس از بنای مسجد قبا، پیامبراکرم، صلّی‌الله‌‌علیه‌وسلّم، به سمت مدینه حرکت کرد. در مسیر، وقت نمازجمعه فرارسید و آن‌حضرت در محلۀ بنی‌بیاض نماز جمعه را برگزار کرد و در آن‌جا مسجد جمعه بنیان نهاده شد. هنگامی که رسول‌الله، صلّی‌الله‌‌علیه‌وسلّم، به دیار هجرت، مدینۀ منوّره، رسید، طبق روایات، نخستین دغدغۀ فکری ایشان و مسلمانان تأسیس مسجد بود تا این‌که مسجدالنبی را پایه‌گذاری کردند. اهمیت ساختن مسجد در گفتار پیامبر اسلام در روایات بسیاری به تأسیس و آبادانی مسجد توصیه کرده است و آبادگران مساجد را به پاداشی بزرگ مژده داده است. در روایتی آمده است:«من بنی لله مسجداً بنی الله له بیتاً أوسع منه فی الجنّه (مسند احمد:۲/ ۲۲)؛ هر کس برای الله مسجدی بسازد، الله برای او در بهشت خانه‌ای وسیع تر می‌سازد.» جابربن‌عبدالله، رضی‌الله‌عنه، روایت می‌کند که آن‌حضرت، صلّی‌الله‌‌علیه‌وسلّم، فرمود:«من بنی مسجداً لله کمفحص قطاه أو أصغر، بنی الله له بیتاً فی الجنه (ابن‌ماجه:۱/ ۴۰۷) هر کس برای خشنودی الله مسجدی به اندازه ی آشیانه پرنده سنگخوار یا کوچک‌تر از آن بنا کند، الله در بهشت برای او خانه‌ای می‌سازد.» انس‌بن‌مالک رضی‌الله‌عنه از پیامبراکرم صلّی‌الله‌‌علیه‌وسلّم، روایت می‌کند: «اگر از آسمان عذابی فرود آیدآبادگران مسجد از آن نجات می‌یابند » رواه بیهقی ( و در روایتی دیگر از حضرت انس آمده است: «هر کس در مسجد چراغی می‌افروزد تا زمانی‌که چراغ در مسجد روشن است، فرشتگان و حاملین عرش برای آن شخص دعا و استغفار می‌کنند» روح‌البیان:۴۰ با توجه به آیه‌های قرآن مجید و گفته‌های صریح پیامبراکرم صلّی‌الله‌‌علیه ‌و سلّم مسجد سازی در طول تاریخ در اکثر نقاط جهان اسلام به شکل گسترده و چشم‌گیر رواج یافته است. پیامبر اسلام در بنای مسجد نبوی شرکت داشت. در روایات‌ آمده است که آن ‌حضرت سنگ‌های مسجد نبوی را جابه‌جا می‌کرد و این دعا را می‌خواند:« اللهم لا عیش الا عیش الآخره، فاغفر الانصار و المهاجره» این مشارکت و دعای پیامبر گرچه به ظاهر برای طلب ثواب و جنبه ی تشویقی داشت، امّا در حقیقت برای مسلمانان دارای این پیام سرنوشت‌ساز و آشکار بود که امر مسجد سازی در دین اسلام بسیار مهم و حیاتی است؛ چنان‌که می‌بینیم بعد از آن رفته رفته در تمام شهرها و روستاها مساجد بزرگ و کوچک ساخته شد. در عهد پیامبراکرم صلّی‌الله‌‌علیه‌وسلّم و خلفای راشدین رضی‌الله‌عنهم هرگاه سپاهیان اسلام شهر یا منطقه‌ای را فتح می‌کردند، بلافاصله برای تعلیم و تربیت تازه‌ مسلمانان به ساختن مسجد مبادرت می‌ورزیدند. ازاین‌جاست که مسلمانان در طول تاریخ در فرایند مسجدسازی نمونه‌های بارز و جاویدانی دارند و مساجد در امر تعلیم، تربیت و اصلاح مسلمانان نقش اساسی ایفا کرده‌اند. مسجد تنها برای عبادت و نیایش یا آموزش احکام نبود، بلکه مسجد در عرصه‌های مختلف اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و غیره جایگاه ویژه‌ و مشخصی داشت. تمام امور سیاسی، عبادی، دنیوی و اخروی در مسجد مورد بحث و تصمیم‌گیری قرار می‌گرفت . اگر زندگی و شرح ‌حال هر یک از صحابه و ائمه، اصلاح‌گران و داعیان را بررسی کنیم عامل عمده ی رشد آنها را برنامه‌های سازنده ی مساجد می‌یابیم. اصحاب پیامبر، ائمه و سلف صالح، علم و معرفت را از حلقه‌های درس و معارف دایر در مسجدالنبی و مسجدالحرام و دیگر مساجد کسب کردند. مسجدالنبی و مسجدالحرام بیش از دانشگاه‌های بزرگ در عرصه‌های علمی و فکری و اصلاحی فعال بودند. بعد از آن طی دهه‌ها و سده‌های بعدی مساجد بزرگی در شهرهای مختلف جهان اسلام به‌ وجود آمد؛ از آن جمله می‌توان مسجد جامع دمشق، مسجد جامع کوفه، مسجد جامع بصره، مسجد جامع الحمراء اندلس، مسجد جامع دهلی و مانند این‌ها مساجد بسیار دیگری را نام برد. برنامه‌های آموزشی و تربیتی بعضی از آنها از برخی دانشگاه‌های امروز ایده‌آل‌تر بود. مسجد منصور در سال ۱۴۹ هجری در بغداد به ‌دست خلیفه ابوجعفر منصور بنا شد. سپس خلیفه هارون‌الرشید آن را توسعه داد. این مسجد یکی از مهمترین مراکز آموزشی در جهان اسلام محسوب می‌شد. در این مسجد چهل الی پنجاه حلقه ی علمی دایر بود و مرکز دانشمندان و دانش‌پژوهان به‌شمار می‌آمد. مورخ شهیر خطیب بغدادی، از یکی از طلاب قرن پنجم هجری/یازدهم میلادی نقل می‌کند که هنگام زیارت مسجدالحرام از خداوند سه چیز طلب کرد: یکی از آنها این بود که او بتواند در مسجد منصور به تدریس بپردازد.((سباعی، نقش کتابخانه‌های مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامی:۷۸) ابن‌بطوطه، سیاح و جهانگرد مشهور مسلمان، در سفر خود به دمشق می‌نویسد: پانصد طلبه و دانشجو در حلقه‌های درس مسجد جامع اموی دمشق شرکت می‌کردند و از طرف مسجد برنامه ی‌ غذایی آنها رایگان بود. (همان منبع:۷۷)سیستم آموزشی مساجد بسیار ساده بود و هیچ گونه قید و شرطی برای حضور در حلقه‌های درس وجود نداشت. بیشتر دانشجویان، خود جوش و صرفاً برای کسب علم و معرفت به مراکز آموزشی مسجد می‌آمدند. مجالس درس بعد از نماز صبح آغاز می‌شد و تا نماز ظهر ادامه داشت. و گاه برخی اساتید و مدرسین قبل از نماز صبح و بعد از نماز ظهر نیز جلسات درس تشکیل می‌دادند(همان:۷۸) محورهای فعالیت در مسجد برنامه‌‌ها و فعالیت‌های اساسی را که از رسالت مسجد به‌شمار می‌آید و قرآن مجید و آموزه‌های نبوی بر آن تأکید دارد، می‌توان این‌گونه برشمرد: 1ـ عبادت: به شکل اقامه ی نمازهای پنجگانه، نوافل و اعتکاف. ۲ـ تعلیم‌وتعلّم: فراگیری عقاید و احکام دینی و فرادهی آن به دیگران. ۳ـ ذکر و یاد الله: با کلمات و تعبیرهای پرمحتوا که از پیامبر،صلی الله علیه وسلم نقل شده است. ۴ـ اصلاح و تزکیه : تربیت روح و روان از امراض باطنی و خصلت‌های زشت. ۵ـ خدمت: نفع ‌رسانی مادی به توده ی مردم. ۶ـ دعوت : دعوت، روشنگری، بیداری و آگاهی‌بخشی مردم به شئونات دینی و مسائل اخلاقی و اجتماعی. این برنامه‌ها در مسجدالحرام، مسجدالنبی و دیگر مساجد بزرگ و کوچک جهان اسلام جاری بودند. علاوه ‌براین، در زمان پیامبر و خلفای‌ راشدین، امور مهم سیاسی و حکومت‌داری حل‌ و فصل اختلاف‌ها بین مسلمانان، بسیج‌ کردن مردم برای جهاد در راه خدا نیز در مسجدالنبی انجام می‌گرفت. امّا رفته رفته با ‌به ‌وجود آمدن دستگاه دولت و حکومت به سبک‌های نوین و تفکیک وظائف از یکدیگر، بعضی از این برنامه‌ها به خارج از مسجد منتقل شد. البته بیشتر اعمال و برنامه‌هایی که جنبه تربیتی دارند، همچنان در مساجد به قوت خود باقی‌اند و آیه‌های متعدد قرآن مجید و آموزه‌های نبوی آنها را جزء وظایف و رسالت مسجد اعلام می‌کند:«فی‌ بیوت أذن الله أن ترفع ویذکر فیها اسمه یسبح له فیها بالغدو والآصال رجال لاتلهیهم تجاره ولابیع عن ذکر الله و اقام الصلاه وإیتاء الزکوه یخافون یوماً تتقلب فیه القلوب و الابصار » (نور:۳۷ـ ۳۶) ترجمه: «در خانه‌هایى که خداوند اجازه داده است که رفعت یابند و نام او در آن‌جا یاد شود، او را صبح و شام در آن‌جا تسبیح مى‌گویند، مردانى که هیچ تجارت و خرید و فروشى آنان را از یاد خدا و بر پاى داشتن نماز و پرداخت زکات باز ندارد. از آن روزى مى‌ترسند که دل‌ها و دیدگان در آن [روز] نگران شوند» فعالیت در قالب همین نوع برنامه‌هاست که ماهیت و جایگاه مسجد را از معابد ادیان دیگر و از مکان‌های‌ عمومی مانند کلوپ‌ها و سالن‌های تئاتر و سینما و غیره متمایز می‌سازد. هر یک از این محورهای فعالیت، در تربیت روح و روان انسان‌ها و امنیت محیط و جامعه تأثیر به‌سزایی دارد. به‌طور مثال فرد مؤمنی را تصور کنیم که طبق سنّت نبوی اول وقت با طهارت و حضور قلب برای ادای ‌نمازهای پنج‌گانه با جماعت در مسجد حضور پیدا می‌کند، همین یک عمل برای فرد نمازگزار فواید بی‌شمار ظاهری و معنوی را دربردارد، و بالعکس اگر به تنهایی در منزل نماز گزارد، آن فواید مهم را از دست خواهد داد. فواید و حکمت‌هایی که در مشروعیت و اقامۀ نمازهای پنج‌گانه نهفته است، بیشتر زمانی برای نمازگزار حاصل می‌گردد که نمازها در مسجد ادا شود. مسجد و تأثیر آن در رشد فرهنگی در زمان پیامبراکرم، صلّی‌الله‌‌علیه‌وسلّم، و خلفای راشدین، رضی‌الله‌عنهم، مسجد تنها جای عبادت و آموزش علوم دینی نبود، بلکه در رشد فرهنگی مسلمانان هم نقش مؤثری داشت. به دستور پیامبر برای حسّان‌بن‌ثابت، شاعر رسول‌الله، منبر نهاده بودند.(ترمذی:۳۰۵۹) کعب‌بن‌زهیر در شأن و مدح پیامبراکرم، صلّی‌الله‌‌علیه‌وسلّم، دو قصیده مشهور خود را در مسجد سرود.(احکام المساجد:۳۲۲ در زمان حضرت عمر، رضی‌الله‌عنه، کنار مسجد نبوی مکان خاصی برای امور فرهنگی اختصاص داده شده بود(مؤطأ امام مالک:۴۳۲ عبدالله‌بن‌سعیدبن‌العاص در مسجد نبوی کلاس شیوۀ نگارش و خوشنویسی دایر کرده بود.(صبحی‌صالح، علوم الحدیث و مصطلحه:۵/۵) مسجد و تأثیر آن در ایجاد آرامش و زدودن استرس‌ها در عصر حاضر با این همه ناهنجاری‌های گوناگون، قلب و روان انسان مضطرب و دچار استرس شده است. داروهای پرهزینه و تفریح‌گاه‌های مدرن و پیشرفته که انسان بیشتر برای حصول آرامش قلب به آنها پناه می‌برد، کمک چندانی به انسان مضطرب نمی‌کنند. درحالی‌که تجربه نشان داده که فضای معنوی مسجد و چند روز اعتکاف در ماه رمضان یکی از عوامل مؤثر آرامش قلب و علاج استرس‌هاست. آری، چون فطرت انسان به مسجد و اعمال مسجد وابسته است، دوری از آن مبارزه با فطرت است و به اضطراب و استرس منجر می‌شود. پیامبر اسلام مسجد را به «ریاض‌‌الجنّه/ باغ‌های بهشت» تشبیه کرد.(ترمذی:۳۸۱۸) و در روایتی مسجد را محبوب‌ترین مکان نزد الله عنوان کرد«أحب‌ البلاد إلی الله مساجدها، و أبغض البلاد إلی الله أسواقها » مسلم:۲۸۸( محبوب‌ترین مکان‌ها در پیشگاه خدا مساجد، و منفورترین مکان‌ها بازارها هستند. قطعاً محبوبیت مسجد نزد الله به‌ خاطر برنامه و اعمالی‌ست که در آن برگزار می‌شود، و چون مسجد نزد الله محبوب است، آن محبوبیت در فردی که آنجا حضور پیدا می‌کند نیز تأثیر می‌گذارد؛ بنابراین حاضر شدن در مسجد مایه ی سکون قلب و آرامش ذهن می‌شود. مسجد و نقش آن در تربیت و اصلاح درباره نقش تأثیرگذار مسجد در تربیت و اصلاح امت از منظر تاریخ و شرع سخن بسیار است؛ اما به‌طور خلاصه باید گفت ‌که مساجد در طول تاریخ به‌وسیله دعوت‌گران مخلص و مجدّدان و مصلحان خستگی‌ناپذیر، هدایت و رهبری اقشار مردم را برعهده داشته‌اند. با تحلیل و بررسی دقیق اسباب و عوامل بیداری اسلامی و نهضت‌های فکری و انقلابی مسلمانان در عصر حاضر، نقش مساجد را در آنها بسیار بارز و مؤثر می‌یابیم. به‌همین‌دلیل است که امروزه استکبار جهانی و استعمارگران شرق و غرب و دست‌نشاندگان آنها مساجد و برنامه‌های دینی را تحت عناوین خاص و به بهانه‌های مختلف دنبال می‌کنند. سخنرانی وزیر خارجه ی سابق امریکا خانم رایس که چند سال پیش آن را در دانشگاه قاهره ایراد کرد و در رسانه‌های بین‌المللی انعکاس یافت، از سوء نیت آنها خبر می‌دهد. او گفت: «مأموریت ما فراتر از حکومت و دولت‌هاست! میدان نبرد ما تنها با دولت‌ها نیست، بلکه مساجد و برنامه‌های آنها نیز برای ما فوق‌العاده مهم است » آمریکا بعد از سال‌ها به این نتیجه رسیده است که غیر از سیستم‌های دولتی، اهداف دیگری را هم باید تلاش کرد. چون حالا زمان جنگ نرم است، لذا از این پس باید توجه ‌مان را بیشتر از قبل به مساجد و برنامه‌های آن معطوف کنیم.( فروغ مسجد:۳/ ۸) البته این طرز تفکر در خصوص مساجد اندیشه ی دیرینه‌ای است و اخیراً به‌عنوان یک چالش بزرگ و مهم مطرح می‌شود و برای منحرف کردن برنامه‌های مساجد و دور نگاه‌ داشتن توده ی مردم، به‌ویژه جوانان از مساجد، بودجه‌های هنگفتی برای تأسیس کلوپ‌ها، باشگاه‌های ورزشی و تفریح‌گاه‌های مدرن صرف می‌شود. برای مقابله با برنامه‌ها و فعالیت‌های مسجد ‌ستیزی دو نکته حایز اهمیت است: الف) ازآن‌جاکه جمع قابل توجهی از مسلمانان اعم از پیر و جوان، مرد و زن از مساجد و برنامه‌های آن فاصله دارند، برای جذب آنها به مسجد باید چاره‌ای جست، راهکارهایی یافت و قدم‌های مؤثری برداشت؛ ب) باید اندیشید و برنامه‌ریزی کرد که چگونه می‌توان با گروهی که از اقشار مختلف به مساجد می‌آیند، ارتباط مستمر برقرار کرد و با برنامه‌ها‌ و اعمال مساجد به آنها شور و نشاط بخشید. ازاین‌رو، مناسب است در فرایند جذب گروه اول و نشاط بخشیدن به گروه دوم، به بعضی راهکارها به‌طورکلی اشاره ‌شود. البته هر یک از این راهکارها به نوبه خود به‌ویژه در مرحله اجرا نیاز به تحقیق و پژوهش دارد. راهکارهای فرایند جذب و نشاط را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد: الف) راهکارهای ظاهری یا توسعه ی کمی مساجد. ب) راهکارهای معنوی یا توسعه ی کیفی مساجد. راهکارهای معنوی یا توسعه کیفی مساجد در فرایند جذب و نشاط اقشار: در مسیر توسعه ی کیفی مساجد باید همه برنامه‌ها و اعمال دینی اولاً با اخلاص و رضای الهی انجام گیرد، و ثانیاً توسط هیئت امنا یا بانی و متولی مدیریت شود. ۱ـ هیئت امنای مسجد: هیئت امنای مبتکر، فعال، باتجربه و مخلص می‌تواند با فعّال‌سازی برنامه‌های مسجد در جذب اقشار مختلف، نقش بسیار مهمی را ایفا کند. اعضای هیئت امنا باید پرهیزکار، باتجربه و با سواد باشند تا بتوانند روند اجرای برنامه ‌های مسجد را مدیریت و نظارت کنند و با اراده ی خالص و انگیزه ی‌ الهی و ابتکار عمل، مسجد را به یک مرکز دعوت، اصلاح وتربیت و آموزش احکام دین تبدیل کنند. به نظافت مسجد، ارائه ی خدمات به نمازگزاران، رفاه امام جماعت و خادم مسجد اهمیت بدهند. جوانان متعهد، با تجربه، مخلص و مبتکر را تفقّد و شناسایی کنند و در کانون‌ها و بخش‌های مختلف از آنها کار بگیرند. برای جذب مردم به مسجد با علما و دعوت‌گران مشورت کنند و امام جماعت مسجد را در جریان برنامه‌های خود قرار دهند. ۲ـ امام جماعت مسجد: دومین عنصر فعّال مسجد، امام جماعت آن است. امام جماعت در فرایند جذب و نشاط، عامل مهم و اساسی است و زمانی می‌تواند وظیفه ی خود را به نحو احسن ادا کند که صفات و ویژگی‌های ذیل را دارا باشد: 1ـ توانایی و بضاعت علمی: امام جماعت مسجد باید شخصی عالم و آگاه باشد، به ‌ویژه بر مسائل و احکام نماز و روزه و دیگر عبادات تسلط داشته باشد و در ضمن از اطلاعات عمومی مناسبی برخوردار باشد. 2ـ در علم تجوید و روخوانی قرآن مجید مهارت کافی داشته باشد. جزء عم و بعضی سوره‌های مهم و مشهور را از برداشته باشد و از صوت و لحن زیبایی برخوردار باشد. 3ـ تجربه و مطالعه ی کافی در خصوص مشکلات و آسیب‌های اخلاقی و اجتماعی نوجوانان جوانان و زنان داشته باشد. 4ـ مهارت برقراری ارتباط با جوانان و سایر مقتدیان با انگیزه ی‌ الهی و استغنای کامل داشته باشد. 5ـ پایبند وقت در اقامه ی نمازها و دیگر مراسم باشد. 6ـ ظاهر خود را مطابق سنّت نبوی و با لباس مناسب و پاکیزه آراسته کند. ۳ـ خادم: وجود خادم فهمیده و با تجربه برای مسجد ضروریست تا قبل از وقت درب مسجد را باز کند و تا وقت مناسب باز نگهدارد و درصورت نبود مؤذن مسئولیت اذان را سر وقت به عهده بگیرد. در مساجد بزرگ شهر خادم یا ستاد انتظامات ضمن راست کردن صف‌های نماز باید در حفاظت اموال، وسایل نقلیه و کفش‌های نمازگزاران ابتکار عمل نشان دهد، چون غفلت در حفاظت اموال نمازگزاران گاهی سبب دفع و دلزدگی آنها می‌شود. خادم مبتکر و مخلص در مساجدی که در مسیر راه‌‌های پرتردد یا در مناطق و شهرهای توریستی قرار دارند، به ‌ویژه در ایام تعطیلات نوروز و غیره می‌تواند با صرف کمترین هزینه و با برنامه‌ریزی مناسب، مؤثرترین نقش را در جذب مردم ایفا کند. ۴ـ کانون فرهنگی مسجد: شرایط مسلمانان امروز از هر زمانی بیشتر اقتضا می‌کند که در هر مسجد شهری و روستایی حداقل یک کلاس برای آموزش قرآن مجید و احکام و اخلاق و دیگر برنامه‌ها در طول سال دایر باشد. هیئت‌امنا در برگزاری کلاس قرآن و احکام می‌تواند از امام مسجد کار بگیرد و در ایام خاص مانند: تعطیلات تابستان فردی را برای این کار استخدام کند.
تبلیغات
ورود استاتید
ورود طلاب
لینک های مرتبط